Μικρασιατική Καταστροφή - Πρόσφυγες

 ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΔΙΩΓΜΩΝ-ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ
Οι διωγμοί των Ελλήνων της Βορειοδυτικής Μικράς Ασίας

Στα Μουδανιά, στην Κίο, στην Κύζικο και στην Πάνορμο άρχισαν να συρρέουν χριστιανικοί πληθυσμοί από τίς γύρω περιοχές, με μόνη σκέψη να επιβιβαστούν σε πλοία για τη Θράκη ή αλλού στό ελληνικό έδαφος. Στις 28 Αυγούστου, πραγματοποιήθηκε η εκκένωση της Προύσας και χιλιάδες πρόσφυγες κατέφυγαν στα Μουδανιά και στην Κίο. Στα Μουδανιά υπολογίζεται ότι ο αριθμός τους έφτανε ή ξεπερνούσε τις 25000. Τραγική τύχη όμως περίμενε χιλιάδες προσφύγων στα Μουδανιά, μετά την παράδοση της 11ης μεραρχίας.Επίσης αυτή που δοκιμάστηκε ιδιαίτερα , ήταν η περιφέρεια του Μπαλήκ Κεσέρ.Μετά την είσοδο στην πόλη του τακτικού στρατού, συγκεντρώθηκε όλος ο ελληνικός πληθυσμός σε μία πλατεία και κυριολεκτικά κατακρεουργήθηκε.Υπολογίζεται ότι τα θύματα έφθασαν τις 3000. Ανάλογη τύχη είχαν και οι κάτοικοι του Σίνδιργε, γύρω στις 3000, στό Άκ Τσάι του Αδραμυττινού κόλπου.Κατά τόν Βενέδικτο Αδαμαντιάδη, ο αριθμός των θυμάτων της περιφέρειας Μπαλήκ- Κεσέρ της Μητροπόλεως Κυζίκου υπολογίζεται σε 17000, Στην επαρχία Δαρδανελλίων, τα θύματα των σφαγών υπολογίζονται σε 4330.Κατά την εκκένωση της κατεχόμενης βορειοδυτικής Μ, Ασίας από τον ελληνικό στρατό , οι φονευθέντες έλληνες ανέρχονται περίπου σε 21900. Άν σε αυτούς προσθέσουμε καί τους πρό της εκκενώσεως περίπου φονευθέντες, τότε το σύνολο των θυμάτων του βορειοδυτικού μικασιατικού ελληνισμού είναι 40800.

Αγωνία καί πανικός επικράτησε καί στις άλλες μικρασιατικές πόλεις που εκκενώνονταν από τον ελληνικό στρατό. Όσοι από τούς χριστιανούς κατοίκους δεν είχαν φύγει, ακολουθούσαν το στρατό, με αποτέλεσμα μέσα σε ελάχιστες μέρες, πόλεις και κωμοπόλεις πού έσφυζαν ώς τότε από ζωή, όπως η Κιουταχεία, το Αλαγιούντ, το Σιμάβ, το Σαλιχλί καί άλλες, νά παρουσιάζουν εικόνα πλήρους ερήμωσης.

Οι διωγμοί των ελληνικών πληθυσμών σε άλλες περιοχές της

Μικράς Ασίας

Στό Αξάρι, που το ελληνικό στοιχείο ανθούσε οικονομικά και αριθμούσε γύρω στις 10000 ψυχές, διαδόθηκε στις 15 Αυγούστου η πληροφορία ότι η πόλη θα εκκενωνόταν από τον ελληνικό στρατό. Οι πρόκριτοι, έπειτα από συμφωνία αποφάσισαν να μείνουν αφού μάλιστα ήρθαν σε συνεννόηση καί με τούς Τούρκους πρόκριτους, οι οποίοι τους υποσχέθηκαν ότι θα εμποδίσουν τον τακτικό στρατό να τούς πειράξει.Τελικά αποφάσισαν να φύγουν λίγοι,και αυτοί που έμειναν στην πόλη είχαν οικτρό τέλος.Το επόμενο βράδυ, 16 Αυγούστου, μπήκαν οι τσέτες στην πόλη και συγκέντρωσαν τους χριστιανούς κατοίκους μπροστά στο δημαρχείο, ενώ οι Αρμένιοι που αντιστάθηκαν στην αρμένικη εκκλησία φονεύθηκαν. Αμέσως χίλιοι περίπου έλληνες έφυγαν από το Αξάρι και οδηγήθηκαν στο χωριό Καπακλί, από όπου και πάλι τους μετέφεραν πίσω καί τούς άφησαν να γυρίσουν στα σπίτια τους,Ύστερα από δύο μέρες όμως τους ξανασυγκέντρωσαν και τους κατέγραψαν. Τον ανδρικό πληθυσμό τον πήραν για να τον οδηγήσουν σε στρατόπεδα. Από αυτούς όμως πολλοι φονεύθηκαν στο δρόμο. Όσοι επέζησαν οδηγήθηκαν στη Μαγνησία όπου συνέρρεαν πληθυσμοί και από άλλες πόλεις του εσωτερικού, από το Εσκί Σεχίρ, από την Κιουτάχεια, από το Αφιόν Καραχισάρ, από τη Φιλαδέλφεια, από το Σαλιχλί καί άλλες.Από εκεί πάμπολλοι οδηγήθηκαν σε μία χαράδρα στό Κιρτίκ Ντερέ, όπου και τούς σκότωσαν.Υπολογίζεται ότι εκεί εξοντώθηκαν περίπου 7000 έλληνες από το Αξάρι.Πολλές οικογένειες επιχείρησαν να πάνε στη Σμύρνη αλλά εμποδίστηκαν από το φρουραρχείο. Στο μεταξύ όμως, έλληνες στρατιώτες καί νέοι πρόσφυγες από το εσωτερικό είχαν κατακλύσει τον Κασαμπά. Η είδηση ότι τα Κεμαλικά στρατεύματα βρίσκονταν στο Σαλιχλί, ενέσπειρε τον πανικό καί την αλλοφροσύνη στον πληθυσμό της πόλεως καί στους πρόσφυγες. Έτσι τη νύχτα της 22ης Αυγούστου, πολλοί κατόρθωσαν με τρένα να φύγουν για τη Σμύρνη, ενώ άλλοι που συνέρρεαν στο σταθμό δέν κατόρθωσαν να βρούν θέση, γιατί οι συρμοί ήταν γεμάτοι από στρατιώτες, τραυματίες καί μή, καθώς καί από ομογενείς του Αχμετλί, του Σαλιχλί καί άλλων κοινοτήτων.Περισσότερος από το μισό χριστιανικό πληθυσμό του Κασαμπά δέν είχε φύγει με αποτέλεσμα να εξοντωθεί από τους Τούρκους.Διωγμοί τών χριστιανών κατοίκων παρατηρήθηκαν καί στην Καππαδοκία και στην Κιλικία αλλά με λιγότερη ένταση από ότι σε άλλες περιοχές.

Οι διωγμοί των Ελλήνων του Πόντου

Μετά τήν κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου οι έλληνες του Πόντου εκδιώχθηκαν χωρίς καμία προειδοποίηση. Οι Τούρκοι δέν τους επέτρεψαν να πάρουν μαζί τους παρά ελάχιστα προσωπικά αντικείμενα. Οι φυγάδες, συγκεντρωμένοι στα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας, με βάρκες προσπαθούσαν να πλησιάσουν τα πλοία, που θα τους έφερναν πρώτα στην Κωνσταντινούπολη καί έπειτα στην Ελλάδα.Οι εκτοπισμένοι Πόντιοι στην ενδοχώρα της Μ. Ασίας αναγκάστηκαν και αυτοί να εγκαταλήψουν το τουρκικό έδαφος.Πολλοί από αυτούς, αποκομμένοι από τις οικογένειές τους, χωρίς χρήματα για να χρησιμοποιήσουν συγκοινωνιακά μέσα, έφθασαν στην Κωσταντινούπολη , πεζοί.Οι πρόσφυγες στεγάζονταν στα Ελληνικά σχολεία και στα στρατεύματα. Εκεί ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός,είχε αναλάβει την περίθαλψη των προσφύγων που έφταναν από τον Πόντο επειδή πολλοί από αυτούς είχαν προσβληθεί από εξανθηματικό τύφο καί βλογιά καθώς καί τη ναύλωση πλοίων για τη μεταφορά τους στην Ελλάδα. Από το σύνολο των 400.000 προσφύγων του Πόντου, ως το Φεβρουάριο του 1923 είχαν μεταφερθεί περίπου οι μισοί.

Η στάση των ξένων

Πολλά άτομα, μεμονωμένα, βοήθησαν να σωθούν πολλοί Μικρασιάτες.Στο Κορδελιό, ένας Γάλλος, που ήταν στο γαλλικό στρατό, έσωσε τη ζωή πολλών κατοίκων.Η Αμερικανίδα γιατρός Esther Lovejoy φρόντισε για την παροχή ιατρικής βοήθειας σε πολλούς πάσχοντες.Ο Ιταλός πλοίαρχος του πλοίου <<Μέγκ>> παρέλαβε πλήθος προσφύγων και τους μετέφερε στην Ελλάδα.Επίσης πολλοί Αμερικανοί ιδιώτες, με ατομική πρωτοβουλία βοήθησαν στη σωτηρία μεγάλου αριθμού προσφύγων, παραλαμβάνοντάς τους σε πλοία εμπορικά ή ακόμη και πολεμικά.Τέλος αξίζει ακόμη να αναφερθεί ότι και ορισμένοι Τούρκοι πολίτες και στρατιωτικοί, που δεν είχαν τυφλωθεί από τον εθνικιστικό φανατισμό, έσωσαν αρκετούς Ελληνες, πληρώνωντας σε μερικές περιπτώσεις το τόλμημά τους και με την ίδια τη ζωή τους.
 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΜΙΧΑ ΑΘΑΝΑΣΙΑ

Η ΣΜΥΡΝΗ ΠΡΟ ΤΟΥ 1922

Πρίν τη μικρασιατική καταστροφή του 1922 η Σμύρνη αριθμούσε 370.000 κατοίκους . Επικρατούσα γλώσσα ήταν η ελληνική εκ της οποίας η πόλη είχε ένα καθαρό ελληνικό χρώμα με σχετικά ανεπτυγμένο εμπόριο και πολιτιστικές εκδηλώσεις, έτσι ώστε ν΄ αποκαλείται από τους Τούρκους ως "Γκιαούρ Ιζμίρ" (= Σμύρνη των απίστων).

ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ

Η Σμύρνη, (ο Κάτω Μαχαλάς), προ της καταστροφής της το 1922, είχε 16 ορθόδοξους ναούς με σημαντικότερο το μεγάλο μητροπολιτικό ναό της Αγίας Φωτεινής με το μεγαλοπρεπές και εξαίρετης τέχνης μαρμάρινο κωδωνοστάσιο, που κτίσθηκε τον 17ο αιώνα, καταστράφηκε από σεισμό το 1688, ανοικοδομήθηκε το 1690 και επανοικοδομήθηκε το 1692 μετά από πυρκαγιά που σημειώθηκε. Αποτελούσε τον κατ΄ εξοχή σμυρναίικο ναό, όπου τελούνταν στη μικρή περίοδο της απελευθέρωσης όλες οι επίσημες λειτουργίες και εθνικές τελετές. Τόσο ο ναός όσο και το κωδωνοστάσιο ανατινάχθηκαν με δυναμίτιδα από τους Τούρκους μετά την καταστροφή.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ

Από τα ελληνικά εκπαιδευτικά ιδρύματα σημαντικότερη ήταν η "Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης" (αρρένων), που ιδρύθηκε το 1717 με πλήρες γυμνάσιο με διάφορα παραρτήματα, όπως οι δημοτικές σχολές του Τιμίου Προδρόμου και το Κιουπετσόγλειο. Η σχολή αυτή περιελάμβανε επίσης βιβλιοθήκη με 35.000 τόμους και 180 ιστορικά χειρόγραφα, μικρό μουσείο με αρχαία εκθέματα και μεγάλη νομισματική συλλογή. Αντίστοιχη σχολή θηλέων ήταν το "Κεντρικόν Παρθεναγωγείον", που είχε εγκατασταθεί αρχικά (1837) στον περίβολο της Μητρόπολης και από το 1883 σε μελαλοπρεπές οικοδόμημα που είχε δωρήσει ο Δ. Κιουπετζόγλου. Και τα δύο αυτά μαρμάρινα οικοδομήματα σώζονται μέχρι σήμερα και στεγάζουν τουρκικά γυμνάσια.

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ

Σημαντικότερα από τα ευαγή ιδρύματα ήταν το "Γραικικό Νοσοκομείο" ή "Νοσοκομείο του Αγ. Χαραλάμπους", που είχε ιδρυθεί από τον Π. Σεβαστόπουλο, και μέχρι το 1922 εθεωρείτο το καλύτερο της πόλης. Νοσηλία πλήρωναν μόνο οι εύποροι ασθενείς. Νοσηλεύτριες ήταν εθελόντριες κυρίες και δεσποινίδες, ενώ τα τακτικά έσοδα του νοσοκομείου προέρχονταν από τα μισθώματα ιδιόκτητων κτηρίων, προσφορές από εισπράξεις ναών, δωρεές κτλ. Η φαρμακευτική περίθαλψη ήταν δωρεάν και οι ιατρικές υπηρεσίες προσφέρονταν όχι μόνο στους χριστιανούς κατοίκους της περιοχής, αλλά και σε ασθενείς άλλων εθνικοτήτων, Έλληνες των νησιών κτλ. Αλλα ευαγή ιδρύματα ήταν το "Βρεφοκομείον Σμύρνης" που είχε ιδρυθεί το 1902, και το "Ορφανοτροφείον Σμύρνης" που λειτουργούσε από το 1870.

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ

Η πνευματική κίνηση των Ελλήνων στη Σμύρνη άρχισε ν΄ αναπτύσσεται στις αρχές του 19ου αιώνα. Πρώτος που φέρεται να ίδρυσε κοινωνικό πνευματικό κέντρο ήταν ο Κωνσταντίνος Οικονόμος, που ίδρυσε την "Ιωνική Λέσχη" που διατηρήθηκε μέχρι το 1922. Ακολούθησαν και άλλα, όπως το "Μουσείο" το 1838, το "Φιλολογικό Μουσείο" το 1854, ο "Σύλλογος προς διάδοση των ελληνικών γραμμάτων" και ο σύλλογος "Όμηρος", που εξέδιδε και ομώνυμο περιοδικό.

ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ - ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ

Ιδιαίτερη επίσης ανάπτυξη είχε σημειώσει και η ελληνική δημοσιογραφία με την αρχαιότερη ελληνική εφημερίδα την "Αμάλθεια", που εκδιδόταν από το 1838 μέχρι το 1922 με τελευταίους διευθυντές έκδοσης τους Σ. Σολομωνίδη και Θ. Υπερίδη. Σημειώνεται ότι από τα τέλη της δεκαετίας του 1840, όπως μαρτυρείται από τον Χρήστο Σολομωνίδη, στη Σμύρνη λειτουργούσαν 10 τυπογραφεία, όπου στα 5 εξ αυτών τυπώνονταν οι εβδομαδιαίες ελληνικές εφημερίδες "Αμάλθεια", "Ιωνικός Παρατηρητής", "Άργος" και η "Ιωνική Μέλισσα" καθώς και το περιοδικό "Αποθήκη των Ωφελίμων Γνώσεων".

Η Αμάλθεια στην αρχή ήταν εβδομαδιαία αλλά με την πάροδο του χρόνου εξελίχθηκε σε ημερήσια.

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΣΑΖΟΝ ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ